Friday, 6 December 2019

گەندەڵی لە عێراق: زیاتر لە ٣٠٠ ملیار دۆلار دزراوە

بە گوێرەی راپۆرتەکانی رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی، عێراق ساڵانە بە یەکێک لە گەندەڵترین وڵاتانی دونیا پۆلێن دەکرێ.
راپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە تا ساڵی ٢٠١٤ عێراق بایی ٧٠٠ ملیار دۆلار لە ٢٠٠٣ ەوە نەوتی فرۆشتەوە و لەو بڕە زیاتر لە ٣٠٠ ملیاری لە لایەن بەرپرسانی ئەو وڵاتە دزراوە..

راپۆرتی کەناڵی کوردستان ٢٤ لەمبارەیەوە لەم لینکەدا هەیە کە بەندەش بەشداری تێدا کردووە:




Monday, 25 February 2019

د.هێمن میرانی: شەفافیەت و سەروەری یاسا بنەمای سەرەکیی حکومداریی باشن

(سبەی):
دیمانە: لاوک ئەمجەد
د.هێمن میرانی، مامۆستای زانستە سیاسییەکان بە پێویستی دەزانێت کاری حکومەتی نوێی هەرێمی کوردستان بەگژداچونەوەی گەندەڵی و باشکردنی ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان بێت، پێیوایە خەڵکی کوردستان بە بە ئومێدەوە سەیری رێککەوتنی نێوان بزوتنەوەی گۆڕان و پارتی دەکات و دەڵێت: پلانی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی، بوەتە پلانێکی جدی و پاڵپشتیکاری زۆری لە ناو پارتیدا هەیە و لەناو بزوتنەوەی گۆڕانیش وەکو خاڵێکی گرنگ لە رێککەوتننامەکە جێگەی کردوەتەوە.
لە دیمانەیەکیدا لەگەڵ (سبەی) د.هێمن میرانی راگری فاکەڵتی یاسا و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی سۆران باس لە بنەماکانی حکومداری باش لە هەرێمی کوردستان دەکات و دەڵێت: پرسی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی، یەکێک دەبێت لە کارە لە پێشینەییەکانی حکومەتی داهاتو، بەوپێیەی لایەنەکان لە رێککەوتنەکانیان جەختیان لەسەر کردوەتەوە و لەسەر ئەوانەشەوە دەبێت ئیرادەیەکی سیاسی بەهێز هەبێت کە ئیتر تەنها لێپرسینەوە لە کەسانی گەندەڵ نەکرێت، بەڵکو هەوڵ بدرێت رێگەی لە گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی بگیرێت.
- ئەزمونی حکومڕانی هەرێمی کوردستان چۆن دەبینن؟
د.هێمن میرانی: لە کوردستان ئەزمونێکی تاڕادەیەک باش هەیە لە حکومڕانی، سەرباری ئەو هەمو هەوراز و نشێوییانەی کوردستان پێیدا تێپەڕیوە کە لە ساڵی (1992)ەوە تائێستا کۆمەڵێک قۆناغی جۆراوجۆر لە حکومڕانی کوردستان هاتونەتە پێش، هیوا هەیە بە پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتەوە لەلایەن لایەنە سیاسیەکانەوە، ئەزمونی باشتر وەربگرن و ئەو کەموکورتییانەی لە کابینەکانی رابردودا هەبوە پێکەوە چارەسەریان بۆ بدۆزنەوە، هەروەها هێزە سەرەکییەکانی هەرێم بەتایبەتیش پارتی و گۆڕان، بەپێیەی ئەو دو هێزە لە کابینەی رابردو کێشەیان هەبوە، وا چاوەڕوان دەکرێت کە هەردولا لاپەڕەیەکی نوێیان هەڵدابێتەوە و چیتر باسی رابردو نەکەن بە قەد ئەوەی هەردولا هەوڵبدەن کار بکەن بۆ پێشخستنی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستان و بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی و پێشخستنی بواری خزمەتگوزاری و باشکردنی گوزەرانی خەڵک، ئەوەش زۆر جێگەی دڵخۆشییە و خەڵكیکی زۆریش لە کوردستان بە ئومێدەوە سەیری ئەو پەیوەندییە دەکات و لە کۆتاییدا لە قازانجی خەڵکی کوردستانە، هەروەها جگە لە گۆڕان و پارتی، یەکێتیش هێزێکی کاریگەرە و پێویستە بچێتە رێککەوتنەکەوە و بەشداری حکومەت بکات و ئەو سێ هێزە سەرەکییە پێکەوە مۆدێلێکی حکومڕانی باش پێشکەش بکەن.
یەکەم هەنگاو بۆ روبەڕوبونەوەی گەندەڵی، بریتییە لە بونی ئیرادەیەکی سیاسی راستەقینە
- هەرێمی کوردستان دوای ساڵانێک لە قەیران، ئێستا لە بەردەم پێکهێنانی کابینەی نۆیەمی حکومەتدایە، زۆرێک لە هێزەکان باس لە پێویستی چاکسازی و روبەڕوبونەوەی گەندەڵی و پەیڕەوکردنی بنەماکانی "حکومڕانی باش" دەکەن لەو کابینەیە، پێت وایە ئیتر ئێستا کاتی گرتنەبەری ئەو رێکارانە و هەنگاونانە بەرەو "حکومی رەشید"؟
د.هێمن میرانی: پلانی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی، بوەتە پلانێکی جدی و پاڵپشتیکاری زۆری لە ناو پارتیدا هەیە و لەناو بزوتنەوەی گۆڕانیش وەکو خاڵێکی گرنگ لە رێککەوتننامەکە جێگەی کردوەتەوە، بێگومان یەکێتیش لەو روەوە قسەی خۆی دەبێت، پێویستە ببێتە خاڵی سەرەکی حکومەت و ئەو سێ هێزە بە جددی کاری لەسەر بکەن و میکانیزمی جۆراوجۆر بدۆزنەوە بۆ بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی.
هەروەها یەکەم هەنگاویش بۆ روبەڕوبونەوەی گەندەڵی، بریتییە لە بونی ئیرادەیەکی سیاسی راستەقینە کە رێگە نەدات چیتر داهات و دەسەڵاتی کوردستان بۆ بەرژەوەندی تاکەکەسی بەکاربهێندرێت، کە ئەو ئیرادە سیاسییەش پێویستە سەرۆکی حکومەت و وەزیرەکان و سەرۆکی هەرێم و پەرلەمان بیخوڵقێنن و ئەو هێزانەی لە پشت دامەزراوەکانەوەن پاڵپشتی بەکەن.
هەنگاوی دوەمیش بریتییە لە دۆزینەوەی میکانیزم بۆ رێگریکردن لە گەندەڵی، واتە کەمین دانەنرێت کە کێ گەندەڵی دەکات سزا بدرێت، بەڵکو دەبێت رێگریی لە گەندەڵبونی خەڵک و بەفیڕۆدانی سامان و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات بکرێت، ئەوەش بە پتەوکردنی میکانیزمی چاودێری هەم لە ناو حکومەت، هەم پەرلەمان بۆ حکومەت، هەروەها پێشخستنی میکانیزمی چاودێریکردنی کارمەندانی دەوڵەت، واتە هەر دامەزراوەیەک پێویستە چاودێر بێت بەسەر فەرمانبەرەکانییەوە، بۆیە ناکرێت کابینەیەکی حکومەت بکرێتە قوربانی کۆمەڵێک وەزیر و بەرپرس و خەڵکی گەندەڵ.
- تا چەند دۆسییەی روبەڕوبونەوەی گەندەڵی و ئەنجامدانی چاکسازیی پێویستە لە رێککەوتنی نێوان لایەنەکان جێی بکرێتەوە و بخرێتە کارنامەی حکومەتەوە بۆ ئەوەی لە بەڵێن و داواکارییەوە، ببێتە یاسا و حکومەت پابەند بێت بە گرتنەبەری رێکارەکان بۆیان؟
د.هێمن میرانی: ئەو سێ هێزەی کە حکومەت پێکدەهێنن، پێویستە لەسەر ئەوەی رێکبکەون کە چاوپۆشی لە کەس نەکرێت و داڵدەی هیچ کەسێک نەدرێت کە دەسەڵات و سامانی گشتی بۆ بەرژەوەندی خۆی بەکاردەهێنێت، هەروەها دواتر دەبێت رێگە بە پەرلەمان بدرێت کە خۆی چالاک بکات و پرسی لێپرسینەوە یان پرساندن لەم کابینەیە بە جدیی کاری لەسەر بکات کە کاری زۆر گرنگن بۆ روبەڕوبونەوەی گەندەڵی.
- رۆڵی دەسەڵاتی دادوەری چییە لە پرسی روبەڕوبونەوەی گەندەڵی و هەروەها حکومڕانی رەشید لە هەرێمی کوردستان؟
د.هێمن میرانی: ئەوەی پێی دەوترێت رۆڵی یاسا کە یەکێکە لە بنەماکانی "حکومڕانی باش" پێویستە دامەزراوەکانی دادوەریی، دامەزراوەی چالاک و کارا و سەربەخۆ بن، واتە سەر بە هیچ لایەنێکی سیاسی نەبن، یان هیچ لایەنێکی سیاسی هەوڵ نەدات هەژمونی خۆی تێدا بسەپێنێت، هەروەها سەرباری سەرنج و تێبینییەکان، بەڵام دەسەڵاتی دادوەری لە ساڵی (2007)ەوە دەسەڵاتێکی سەربەخۆیە کە دەکاتە ماوەی (12) ساڵ، جگە لەوەش ئەو ماوەیە بۆ پەروەردەکردنی دادوەری سەربەخۆ و ئازا و هێنانەکایەی هەندێک یاسا کە دادوەران بپارێزێت لە کۆمەڵگەیەکدا کە پڕە لە بەرپرسی چەکدار و لیوای تایبەت، کارێکی ئاسان نییە، دەکرێت ئاستی داخوازییەکان بەرز بێت، بەڵام دەبێت زەمینەی بۆ خۆش بکرێت و هەروەها پەرلەمان و حکومەت و دەسەڵاتی دادوەریی بەرنامە و پلانی باشیان هەبێت بۆ سەروەری یاسا.
- بونی شەفافییەت بە یەکێکی دیکە لە پایەکانی حکومڕانی باش یان رەشید دادەنرێت، لەمڕوەوە ئەرکی حکومەت و لایەنەکان چییە، تاوەکو بتوانرێت گومانەکانی خەڵک بڕەوێندرێتەوە، هەروەها ببێتە وەڵامدەرەوەیەکی باش بۆ هاوڵاتیان؟
د.هێمن میرانی: یەکێک لە کاروبارەکانی حکومداریی ئەوەیە کە کاروبارەکان بەشێوەیەکی شەفافانە ئەنجام بدرێت، واتە پێویستە خەڵک گومانی لەسەر کارەکانی حکومەت نەبێت و حکومەت بە بەردەوامی لەگەڵ خەڵکدا لە پەیوەندیدا بێت، ئەوەش لە رێگەی وتەبێژێکی کاراوە کە بەردەوام رونکردنەوە لە سەر سیاسەتی حکومەت بدات و پەیامەکان بگەیەنێت و رێگە نەدات خەڵک گومانی هەبێت، بە تایبەت لە بواری دارایی و داهات و بودجە و خەرجی کە بەشێوەیەکی شەفافانە خەڵک ئاگادار بکەنەوە یان بەلانی کەم لایەنەکانی نێو حکومەت دەبێت ئاگاداربن، چونکە ناکرێت تۆ بەشداری بیت لە حکومەت، بەڵام ئاگاداری داهاتی نەوت نەبیت یاخود خەرجی وەزارەتێک نەزانیت.
هەروەها پەیوەست بە وەڵامدانەوەی خەڵک، پێویستە حکومەت، حکومەتێکی وەڵامدەرەوە بێت واتە بە تەنگ خواستەکانی خەڵكەوە بێت، بۆ نمونە کاتێک کێشەی دارایی و موچە هەیە، یان ئەگەر نەتوانێت پاشەکەوتی موچە هەڵبگرێت، پێویستە حکومەت ئەوەندە لەگەڵ خەڵک کراوە بێت کە گومانی ئەوە دروست نەکات، پاشەکەوتی پێ چاک دەکرێت، بەڵام بە ئەنقەست چاکی ناکات و نابێت بۆشایی نێوان خەڵک و حکومەت زیاد بێت.
- لە "حکومداری باش"دا دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ هێزەکان و هاوڵاتیاندا بکرێت؟
د.هێمن میرانی: یەکسانی و لە خۆگرتن کە بابەتێکە پێویستە حکومەت کەس پەراوێز نەخات، بەواتایەکی دیکە کاتێک حکومەت پێکدەهێندرێت، ئەو حکومەتە هی هەمو خەڵکە و حکومەتی ئەوانەش کە بونەتە ئۆپۆزسیۆن، چونکە هێزی سیاسی دەبێتە ئۆپۆزسیۆن، بۆیە نابێت لێپێچینەوە لە لایەنگری هێزێکی هێزێکی سیاسی بکرێت یاخود لە پڕۆژە بێبەش بکرێت یان موچەی ببڕدرێت یان توشی کێشە بکرێت تەنها لەبەرئەوەی لایەنگری حیزبێکە، چونکە ئەو حیزبەکەی هەڵوێستی وەرگرتوە و بوەتە ئۆپۆزسیۆنێکی سیاسی لە ناو پەرلەمان و رەخنە لە ئەدای حکومەت دەگرێت و خۆی بە بەدیل پیشان دەدات، بۆیە نابێت میللەت لە خزمەتگوزاری گشتی بێبەش بکرێت و پێویستە بە یەکچاو و یەکسانیی سەیری خەڵک بکات و حکومەت پێویستە هی هەموان بێت و بە پلان کار بکات.
دەبێت هەوڵی سڕینەوەی یەکتر نەدرێت، بەڵکو لەرێگەی خزمەتگوزارییەوە سەرنجی خەڵک رابکێشرێت
- رۆڵی لێپرسینەوە چییە لە حکومداریی باش-دا؟
د.هێمن میرانی: لە بابەتی لێپرسینەوە، کاتێک حکومەت بەرامبەر بە پەرلەمان متمانە وەردەگرێت، پێویستە بەرپرسیار بێت لە هەر کەموکورتییەک و پەرلەمان دەسەڵاتی بانگهێشتکردن و لێپرسینەوەی حکومەتی هەیە تاڕادەی وەرگرتنەوەی متمانە، هەڵبەتە بۆ کوردستان ئێمە چەند ئەزمونێکمان هەیە، ئەزمونی ئۆپۆزسیۆنبونی بزوتنەوەی گۆڕان و هێزەکانی تر لە (2009) تا (2013)، دواتریش ئەزمونی بەشداریکردنی گۆڕان و هێزەکانی دیکە لە حکومەت کە هەمو ئەوانە دەبێت لە بەرچاو بگیرێت و هەوڵی سڕینەوەی یەکتر نەدرێت، بەڵکو لەرێگەی خزمەتگوزارییەوە هەوڵی راکێشانی سەرنجی خەڵک بدرێت و هەروەها لایەنە بەشداربوەکانی حکومەت ئەزمونیان لە رابردو وەرگرتبێت، چونکە دەرکەوت هیچ لایەنێک ناتوانێت ئەوی دیکە بسڕێتەوە و دەبێت پێکەوە لە گۆڕەپانەکەدا کار بکەن، هەروەها گەشەکردنی هەر هێزێک نابێت ببێتە هۆی لەخۆبایی بون و خەڵک لەبیر بکات، هەر هێز کە لە گەشە دەوەستێت مانای ئەوە نییە کە کۆتایی هاتوە، بەڵکو دەتوانێت بۆ داهاتو پێداچونەوە بکات.
لینکی دیمانەکە لە سایتی سبەی:
https://www.sbeiy.com/Details.aspx…

Wednesday, 31 October 2018

هێمن میرانی: چاكسازی زیان بە بەرژەوەندی زۆر خەڵك دەگەیەنێ كە لە گەندەڵی سوودمەندن



هەڤپەیڤین – زێرەڤان جەوهەر
دكتۆر هێمن میرانی مامۆستایی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی سۆران و رێكخەری پرۆژەی هۆشیاری دژی  گەندەڵی لە هەڤپەیڤینێكی  تایبەتدا لەگەڵ هە فتەنامەی زاری كرمانجیدا قسەی لەسەر ئامانجەكانی پرۆژەی هۆشیاری دژی گەندەڵی كردو و رایگەیاند"پڕۆژەی هۆشیاری دژە گەندەڵی دەستپێشخەرییەكی كەسییە و لە لایەن بەندەوە ڕاگەیاندراوە بۆ ئەوەی هەوڵی جۆراوجۆری خۆم تەرخان بكەم لە پێناوی بەرزكردنەوەی هۆشیاری و پێشخستنی كولتوری دژە گەندەڵی لە كوردستان، هەروەها هەوڵ بدەم كە شارەزا و پسپۆڕانی ئەو بوارە بهێنمە نێو چوارچێوەیەكی مەدەنی بۆ گفتوگۆكردن دەربارەی گەندەڵی و لێكەوتەكانی و كاریگەرییە خراپە جۆراوجۆرەكانی لەسەر ژیان لە هەر كۆمەڵگەیەك. لە سێپتێمبەری ٢٠١٣ راگەیەندراوە". هەروەها دەشلێت" ئەم پرۆژەیە جارێ تەنیا دەستپێشخەرییەكی كەسییە و وەكو پڕۆژەیەك وایە. دەرگای كراوەیە بۆ كاری هاوبەش لەگەڵ ناوەندەكانی دیكە و پسپۆڕانی ئەو بوارە. من خۆم لەم چەند ساڵەی رابردوودا لە گەڵ چەند دامەزراوەیەكی كوردستان و ئەو كاتەش لە دەرەوە بووم لە گەڵ چەند زانكۆیەكی بەریتانیا هەر لە چوارچێوەی ئەو پڕۆژەیە چالاكیم كردووە و سیمینار و گفتوگۆ و دیداری رۆژنامەوانیم لە سەر پرسی گەندەڵی ئەنجامداوە". لە وەڵامی پرسیاری ئایە گەندەڵی لە هەرێمی كوردستان گەیەشتووتە حالەتێكی مەترسیدار؟

 میرانی دەڵێت" ئەوە شتێكی حاشا هەڵنەگرە كە گەندەڵی بۆتە مەترسیەكی گەورە لەسەر سیاسەت و ئابوری و تەنانەت ژیانی كۆمەڵایەتی خەڵكیش لە كوردستان. گەندەڵی دامەزراوەكانی حوكمڕانی كوردستانی پڕ كردووە لە خەڵك، دەرگای گەورەی كردۆتەوە كە سامانی گشتی بێ لێپرسینەوە و ترس بە فیڕۆ بدرێ، خەڵكی ناشایستە لەسەر بنەمای لاوەكی جۆراوجۆر بچنە شوێنی هەستیار و بڕیاردانەوە، ئابوری كوردستانی داتەپاندووە و بەشێكی باشی سامانی گشتی بەفیڕۆدەدات، بێمتمانەیی گەورەی لە نێوان خەڵك و دەسەڵات دروست كردووە بەو پێیەی كە زانیاری جۆراوجۆر دەربارەی پرسەكانی گەندەڵی لە میدیا و لە لایەن پەرلەمانتارانەوە باس كراوە و خراوەتە ڕوو كەچی لێپرسینەوە و بەدواداچوون نەك زۆر لاوازە بەڵكو زۆر جار هەر بوونی نییە. ئەمە بۆتە هۆی هاندانی ئەو خەڵكانەش كە بە هۆكاری جۆراوجۆر خۆیان لە گەندەڵی پاراستووە. كەواتە بەڵی گەندەڵی بۆتە مەترسییەكی گەورە و حكومەتیش خۆی دانی بەوەدا ناوە". رێكخەری پرۆژەكە لەسەر چۆنیەتی ڕوبەڕووبوونەوەی گەندەڵیش دواو دیاریكرد" گەندەڵی كێشەیەكی ئاڵۆزە و بەرەنگاربوونەوەی پێویستی بە كاری زۆر و ئامرازی جۆراوجۆر هەیە. بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پێویستی بە راهێنان و پەروەردەكردن هەیە. پێویستە لە قوتابخانەكانەوە منداڵی راستگۆ و دەستپاك و دژە گەندەڵ پەروەردە بكەین، لە زانكۆكان لەسەر ئاستێكی باڵاتر مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسە بكەین چونكە لە دوای زانكۆ گەنجەكان دەچنە بواری كاركردنەوە. پێویستە ئەوانەی لە كەرتی گشتی كارمەندن بەردەوام راهێنان و رێنمایی نوێیان پێ بدرێ بۆ ئەوەی كولتوری خۆپارێزی بەهێز بكرێ. لە بواری جێبەجێكردن حكومەت دەبێ سیستەمێكی كارای چاودێری و بەدواداچوونی ناوخۆیی لە نێو دامەزراوەكاندا بهێنێتە كایەوە. هەروەها لەسەر ئاستی نیشتیمانی پێویستیمان بە سیستمێكی كارای چاودێری و بەدواداچوون هەیە كە دامەزراوە گرنگەكانی وەكو پەرلەمان و دامەزراوەكانی دیكەی چاودێری وەكو داواكاری گشتی و دەستەی نەزاهە و دیوانی چاودێری دارایی دەتوانن ڕۆڵی گەورەی تیا بگێڕن.


 لە دۆخێكی وەكو كوردستاندا نابێ ڕۆڵی حزبە سیاسییەكان لە بیر بكەین كە ئەوان كاراترین و پڕ كاریگەرترین دامەزراوەی سیاسین، پێویستە حزبەكان باوەڕ بەوە بێنن كە گەندەڵی بەڵایەكی گەورەیە و ئەگەر ئەمڕۆ قازنجی كاتی بە هەندێ كەس و لایەن بگەیەنێ، لە دوور مەودادا لێكەوتە خراپەكانی بەسەر هەمووان دەشكێتەوە. واتە پرۆسەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پرۆسەیەكی فراوانە و پێویستە لە بواری جۆراوجۆردا دەست پێ بكرێ. ڕێگریەكانی  بەردەم چاكسازی كردن لە هەرێمی كوردستان تەوەرێكی تری قسەكانی ناوبراو بوو, ئەو پێی وایە"  بەربەستەكانی بەردەم چاكسازی زۆرن. لە پێشی هەموویانەوە تا ئێستا ئیرادەیەكی سیاسی راستەقینە و راستگۆ بۆ چاكسازی بوونی نییە، ئەوەی هەیە حەز و قسەیە. پێدەچێ هۆكاری ئەمەش ئەوە بێ كە لەلایەك چاكسازی زیان بە بەرژەوەندی زۆر خەڵك دەگەیەنێ كە لە گەندەڵیدا سوودمەندن، لە لایەكی دیكە هێشتا ئەوانەی بڕیار درووستكەرن بەو باوەڕە نەگەیشتوون كە زیانەكانی گەندەڵی گەورەن. یان هەر لە راستیدا لەوە ناگەن كە ئەوەی ئەوان دەیكەن گەندەڵییە. هۆكارێكی دیكە لاوازی دامەزراوەكانی حوكمڕانیە كە توانایان لە ڕووی دەسەڵات و لە ڕووی لێهاتوویشەوە بە سەر خەڵكانی گەندەڵ و خاوەن تۆڕی بەرژەوەندی ناشكی". لە كۆتایی هەڤپەیڤینەكەیدا لەگەڵ هەفتەنامەی زاری كرمانجی د. هێمن میرانی دەربارەی پرۆژە یاسای چاكسازی خولی :پێشووی پەرلەمانی كوردستان دواو ئاماژەی بەوەكرد

" لە راستیدا ئەوەی لە پەرلەمانە پڕۆژە یاسایەكە بۆ چاكسازی كردن لە سیستمی مووچەی خانەنشینی پلە باڵاكان و خانەنشینی مەدەنی. بە داخەوە پەرلەمانتارانی خولی ڕابردوو بە عینادی پڕۆژەكەیان لەبار برد دەنا پڕۆژەیەكی باش بوو، هاوكارێكی باشی خانەنشینی مەدەنی دەكرد و مووچەی قەبەی خانەنشینی پلە باڵاكانیشی رێك دەخست.., هیواخوازین لەم خولەی پەرلەماندا ئەم پرسە لە سێ مانگی یەكەمی تەمەنی پەرلەماندا یەكلا بكرێتەوە بە تایبەت لەبەر ئەوەی موچەی خانەنشینی مەدەنی بەرز دەكاتەوە بۆ كەمترین مووچە ٤٠٠ هەزار دینار وەكو ئەوەی بەغدا لە كاتێك خەڵك لە كوردستان ٢٠٠ هەزار یان كەمتر وەكو كەمترین مووچەی خانەنشینی وەردەگرێ".

بڕوانە سایتی زاری کرمانجی

http://www.zarikrmanji.com/index.php?option=com_content&view=article&id=14775:2018-10-29-20-22-50&catid=45:havpaevin&Itemid=215

Sunday, 14 October 2018

دەرسەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر


هێمن میرانی
١٦ی ئۆکتۆبەر زۆر دەرسی گەورەی تێدایە کە پێویستە هێزە کوردستانییەکان بە گشتی و پارتی و یەکێتی بە تایبەت سوودی لێ وەربگرن. نابێ وەکو جنێوی سیاسی سەیر بکرێ و حزبەکان بۆ ملشکاندنی یەکتری بەکاری بهێنن. ئەمانەی خوارەوە بە دیدی بەندە هەندێ لەو دەرسانەن:
1. سەلماندی کە هێزی پێشمەرگەی کوردستان پێویستی بە ریفۆرم و یەکخستنی راستەقینە هەیە چونکە دەرکەوت ئەو هێزە نەک تەنیا لە ژێر دەستی پارتی و یەکێتی دابەشکراوە، بەڵکو لە ناو یەکێتیش وەکو نمونە گروپ گروپ دەستیان بەسەر ئەو هێزەدا گرتووە و دەتوانن بە بێ رەچاوکردنی هیچ لێکەوتەیەک بەکاریان بهێنن. ئەوەی لە ١٦ی ئۆکتۆبەر لە کەرکوک کشێندرایەوە بۆ ئەوەی رێگا بۆ سوپا و حەشد خۆش بکات یەک لیوا بوو لە کاتێک لیوایەکانی دیکە بە سەرپەرشتی کاک کۆسرەت رەسوڵ، کە لە لایەن کاک مەسعود و ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆمەوە دەسەڵاتی تەواوی سیاسی و ئەمنی و سەربازی پێ درابوو کە سەرۆکایەتی دۆخی کەرکوک بکات، ئامادەبوون بەرگری بکەن و چەندین شەهیدیشیاندا کاتێک بە خیانەت و غەدر لە پێشەوە و لە دواوە لێیاندرا. بەڵام کشاندنەوەی ئەو لیوایە بە فەرمانی گروپێک لە سەرکردە ئەمنییەکانی یەکێتی کە هیچ پلەیەکی فەرمیان لە ناو دامەزراوەکانی دروستکردنی بڕیاری یەکێتی و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا نەبووە و نیە، ئەو کارەساتە گەورەیەی خولقاند.
2. ئەگەر دۆخی پێشمەرگە بەو حالەی ئێستا بمێنێتەوە کە هەمان حاڵی ١٦ ی ئۆکتۆبەرە، ئێمە هەموو کات لە بەردەم ئەوەیەن کە گروپێک خەڵک بۆ هەر مەرام و قازانجێک بێ بمانفرۆشن و بەشێکی دیکەی ئەو نیوەی ماوە لە زەوییەکانی کوردستاندا بیدەنە لایەنێکی دیکە، بە تایبەت کە هیچ جۆرە لێپرسینەوەی سەربازی لە ئارادا نیە و ئەوانەی ١٦ ی ئۆکتۆبەریان کرد نەک لە لایەن دامەزراوە حکومەتییەکان یان حزبەکەی خۆشیان سزا نەدراون، بەڵکو ئەمڕۆ بوونەتە پادشا دروستکەر و خاوەنی ئەمر و نەهی.

3. ئەو کاتەی ١٦ی ئۆکتۆبەر روویدا، دۆخی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەو پەڕی خراپیدا بوو. رێکەوتنی گروپێکی ناو یەکێتی لە گەڵ بەغدا مانای ئەوەیە کە ئێمە خاوەن حکومەتێک و دامەزراوەی یەکگرتوو نین بۆ بڕیاردان لە پرسە سیاسییەکان. خۆ یەکێتی بەشێکە لە حوکمڕانی کوردستان و بەڕێز قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی حکومەتە. ئەوانەی ١٦ی ئۆکتۆبەریان کرد بازیاندا بەسەر هەموو کەناڵە حکومییەکان بۆ گفتوگۆ و رێکەوتن. ئەمەش وامان لێ دەکات کە داوا بکەین کوردستان ببێتە خاوەن حکومەتێک کە بتوانێ بڕیار بدات و هەر کەسێک لە دەرەوەی حکومەت و کەناڵە رەسمییەکانەوە بڕیار و هەنگاوێک بنێ کە وەکو رووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر لێکەوتەی ستراتیجیان هەبێ، لێپرسینەوەی لە گەڵ بکرێ.
4. ئەو رووداوانە دەبوایە زەنگی وریا کەرەوە بن بۆ کوردستان و هێزە سیاسییەکان بە تەواوی بهێنە سەر خەتی بەخۆدا چوونەوە چونکە ئەوەی روویدا تەنیا نەبووە هۆی لە دەستدانی کەرکوک و ناوچەکانی دیکە، بەڵکو پیشانیدا کە حوکمڕانی سیاسی و سەربازی کوردستان لەبەردەم خەتەری گەورەی دابەشبوون و نا دامودەزگاییدایە و لە کاتی مەترسیدا کەلێنە گەورەکان دەردەکەون و کارەسات دەخولقێ.
5. دوای ساڵێک بەسەر ئەو رووداوانە، هێشتا کەرکوک و ناوچەکانی دیکە لە ژێر حوکمێکی سەربازی سەپێندراون و پرۆسەی تەعریب بە فۆرمی دیکە دەستی پێکردۆتەوە و چەندین شێوەی پاکتاوی رەگەزی وەکو ئەوەی لە خورماتوو روویداوە، پراکتیزە کراون.
تێبینی:
هاوڕێیە یەکێتیەکانم، بە تایبەت باڵی ئەو جەماعەتەی ١٦ی ئۆکتۆبەر، پێویست نیە زویر بن و هێرش بکەنە سەر هەر کەسێک باسی ئەو رووداوانە بکات و بیانووی بۆ بدۆزنەوە. من خۆم دژی ئەوەم کە بگوترێ یەکێتی ئەمەی کردووە بەڵکو گروپێک ئەمەیان کرد. لەم سەردەمە شت ون نابێ و هەموو ڤیدیۆی دیدارەکانی ئاراسی شێخ جەنگی، لاهور و پاڤێڵ تاڵەبانی و وەستا حەسەن و ئاسۆ مامەند لە یوتیوب هەن بۆ مێژوو و بۆ هەموو کەسێک. گرنگ ئەوەیە دەرس وەربگیرێ نەک بیانوو بدۆزرێتەوە چونکە ئەوە خیانەت بوو بە لێدوانی کاک کۆسرەت و مەلا بەختیار و چەندین سەرکردەی دیکەی ئەو حزبە و هی پاکانە کردن نیە.

Wednesday, 19 September 2018

روونکردنەوەیەکی پێویست:


هۆکاری نیگەرانی من لەو هەنگاوەی کاک بەرهەم ساڵح پەیوەندی بە یەکێتیەوە نیە چونکە ئەمە بۆ یەکێتی سەرکەوتنێکی گەورەیە و دەستیان خۆش بێ وایان کرد و هەر حزبێکی دیکەش بێ ئەمە دەکات. من هیچ جۆرە دژایەتیەکم لە گەڵ هیچ کەس و هێزێکی کوردستاندا نیە، وەکو زۆر خەڵک نەخۆشی سیاسیم نیە و عوقدە و بڕیاری پێشوەختەم لەسەر هیچ کەس و لایەنێک نیە. من ئەندامی هاوپەیمانیش نیم وەکو هەندێ برادەر لە کۆمێنت و نامەی تایبەت بۆیان ناردووم، تا بەو هەنگاوە نا ئومێد بم.
نیگەرانییەکە لەوەیە کە پیاوێک کە خاوەن پێگەیە، هەندێ کاری نەوعی باشی کردووە لە ماوەی سەرۆکایەتی دوو ساڵی کابینەی حکومەتی کوردستاندا، خەڵکێکی دڵسۆز و زۆری لە چواردەوری کۆبۆتەوە لە بزوتنەوەیەکی نوێی وەکو هاوپەیمانی، بەڵێنیداوە لە بەرەی ئەو کەسانە بێ کە داوا دەکەن کوردستان حوکمڕانیەتیەکی باشتری هەبێ، شەڕی گەندەڵی بکرێ و نا عەدالەتی گەورەی ژیانی خەڵک نەمێنێ. پیاوێک لە دەیان بەرنامەی تەلەفزیۆنیدا بەڵینی بە خەڵکدا کە بۆ هیچ پۆستێک تێکەڵی یەکێتی نابێتەوە و "حورمەتی خۆی و خانەوادەکەی و میللەتەکەی دەگرێ و .... سیاسەت بە فڕوفێڵ ناکرێ و راستگۆیی لە سەرووی هەموو شتێکەوەیە". دوایی ئەو پیاوە لە پڕێک واز لە هەموو هاوڕێکانی و خەڵک و ئەو بەڵینانە دێنێ و بۆ ئەوەی بیکەنە کاندیدی سەرۆک کۆماری عێراق، تێکەڵی یەکێتی دەبێتەوە...


ئەو بادانەوەیە تەنیا پەیوەندی بە بەرهەم ساڵحەوە نیە تا خەڵک وەکو رەفتارێکی کەسی سەیری بکەن و بێدەنگ بن، بۆیە خەڵکێکی زۆر نیگەران و شۆک بووە، بەڵکو ئەمە گورزێکی گەورەیە لە کەمەری ئەوانەی باوەڕیان بە گۆڕانکاری لە کوردستان و باشتر بوونی حوکمڕانی هەیە. ئەو بادانەوەیە گورزێکە لە متمانەی خەڵک بە هەر جۆرە بزاوت و جولانەوەیەکی دیکە کە بانگەشەی مۆدێلێکی باشتر لە حوکمڕانی ئیستا و رابردووی کوردستان بکات. خەڵک لەمەولا زیاتر نا ئومێد دەبێ لە هەر جۆرە دەنگێکی جیاواز و پرسیاری سەرەکی ئەوە دەبێ کە کێ ناڵێی لە ژێرەوە سەر بەوانە و سبەی تێکەڵی ناکاتەوە؟؟؟
دکتۆر بەرهەم رەنگە بەم هەنگاوە ببێتە سەرۆک کۆماری عێراق و ئەو خەونەی بێتە دی کە پێدەچێ لە پێناویدا یەکێتی بەجێ هێشتبوو، بەڵام وەکو سیاسییەکی پشوو کورت، خۆپەرست و هاوڕێی نیوە ڕێگا حسابی بۆ دەکرێ..
وەکو خوێندکارێکی سیاسەت، بە لای من سیاسەت و مۆرال پەیوەندی راستەوانەیان پێکەوە هەیە و ناکرێ سیاسی هەموو شتێک بکات و بیانووەکەی ئەوە بێ کە سیاسەتی کردووە و سیاسەتیش هەموو جۆرە شتێکی تێدایە، ئەوەی روویدا دەچێتە خانەی بێ مۆراڵی سیاسی و خۆپەرستی و هیچ لێکدانەوەیەکی دیکە هەڵناگرێ.
وتەیەکی جوان لە ئاینی کریستیانێتی هەیە دەڵێ:
قازانجی چیە کە پیاو هەموو دونیا بباتەوە ئەگەر خۆی دۆڕاند؟
For what is a man profited if he gains the whole world, and loses or forfeits himself?
من بەم روونکردنەوەیە لای خۆم کۆتایی بەو بابەتە دێنم و هیچ جۆرە قسەیەکی دیکەم لەسەر ئەو شۆکە سیاسییە نیە..

Monday, 2 July 2018

فریای ژینگەی کوردستان بکەون

بۆ پارلەمانی کوردستان
حکومەتی هەرێمی کوردستان
ژینگەپارێز و دۆستان
وڵاتپەروەران

ژینگەی کوردستان لە ژێر مەترسییەکی گەورەدایە. رۆژ دوای رۆژ بێخەمی خەڵک و گەشتیار، کە پێدەچێ هەندێکی لە کەمهۆشیاری و هەندێکیشی وەکو کاردانەوە بێ لە دژی حکومەت و ئیدارەی خۆماڵی، ژینگەی وڵاتەکەمان پیستر دەکات. ئەو ژینگە پیسییە تەنیا لە شوێنە گەشتیارەکان و هاوینە هەوارەکان قەتیس نەماوە، کۆڵان و پارکەکان و سەرجادە و بەردەم ماڵەکانی خۆشمان کردۆتە زبڵخانەیەکی گەورە. لە ئایندەیەکی دوور نا، بەڵکو زۆر نزیک ئەگەر وا بەردەوام بین، کوردستان دەبێتە زبڵخانەیەکی گەورە.

بە سەرنجی سادەی بەندە چەند کەرستەیەک هەن کە هەڕەشەی جددین و ئاسەوارەکانیان بە سانایی کۆتایی نایەت ئەوانیش عەلاگەی زۆر، بوتڵی پلاستیک و شووشەی خواردنەوە جۆراوجۆرەکانن کە بە ڕێژەیەکی زۆر بەکار دەهێندرێن و هیچ رێگایەک بۆ دووبارە بەکارهێنانەوە و پاراستنی ژینگە لە ئاسەوارەکانیان لە کوردستاندا بوونی نیە.
ئەوەی لێرەدا دەمەوێ پێشنیار بکەم دانانی سنوورێکە بۆ ئەو هەموو دەیان هەزار عەلاگە خۆڕاییە و بوتڵی پلاستیکی و شوشەیە کە رۆژانە ئێمە لە بازاڕەکان بەکاریان دەهێنین و دواتر هەر یەکەمان و بە جۆرێک فڕێی دەدەین و دەیکەینە بەڵا بۆ ژینگە.
بەڕێزان:
ئایا دەزانن هەر عەلاگەییەکی ئاسایی کە ئێمە رۆژانە لەو دوکانانە وەری دەگرین لە کاتی کەلوپەل کڕین، دوایی کاتێک فڕێی دەدەین چەند ماوەی پێویستە بۆ ئەوەی شی ببێتەوە؟ دە فەرموون بزانن کە ئەو عەلاگانە لە 10 تا 1000 ساڵیان پێویستە بۆ شی بوونەوە بە گوێرەی جۆرەکانیان!! ئەو عەلاگانە بەردەوام و ساڵانە دەبنە پارچەی بچووک و ئاو و زەوی دونیایان پیس کردووە. ناوەندە بایەخمەندەکان باس لەوە دەکەن کە ساڵانە زیاتر لە 250 ملیۆن تەن عەلاگەی پلاستیک بەرهەم دەهیندرێ و10% ئەو ڕێژەیە دەکەوێتە ناو دەریا و زەرییاکان و ساڵانە زیاتر لە یەک ملیۆن باڵندە و سەدان هەزار گیانداری ئاوی بە هۆی خواردنی ئەو عەلاگانەوە گیان لە دەست دەدەن.

 هەو بوتڵێکی پلاستیکی خواردنەوە لە دەبەی ئاوەوەبگرە تا بیبیسی و ئەوانی دیکە لە 450 ساڵ بەرەو سەرووی پێویستە بۆ ئەوەی لە ناو زەوی شی ببێتەوە!!

ڕەنگە پێتان سەیر بێ کە هەر بوتڵێکی شوشەی خواردنەوە جۆراوجۆرەکان کە بەشێکی زۆری خەڵک دوای بەکارهێنانیان نابەرپرسانە لە شوینە گشتیەکان، یان لە کاتی لێخوڕینی ئۆتۆمبێلدا فڕێی دەدەنە دەرەوە، پێویستی بە یەک ملیۆن ساڵ هەیە بۆ ئەوەی شی ببێتەوە!!
ئەو داتایانە یەکجار ترسناکن و هەمووی لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت لەبەر دەستن بۆ هەر کەسێک بیەوێ دەستی بکەوێ.
ئێمە لە کوردستان بە داخەوە هیچ جۆرە سیاسەتێکمان نیە بۆ ئەوەی خەڵک لەو جۆرە مەترسیانە هۆشیار بکەینەوە و هەروەها رێوشوێنی گونجاو دابنێین بۆ ئەوەی رێژەی بەکارهێنانیان کەم بکەینەوە، وەکو ئەوەی لە زۆر وڵاتانی دونیادا بەرقەرارە.
لەم سۆنگەیەوە ئەم داوایانەی خوارەوە لە لایەنی پەیوەنددار دەکەم:
یەکەم: رێنمایی پێویست دەربکرێ بە قەدەغەکردنی عەلاگەی خۆڕایی لە بازاڕەکان لە بەرامبەردا هانی کۆمپانیاکان بدرێ کە عەلاگەی بازاڕکردن لە جۆری گەورە کە پتەوە و دەکرێ چەندین جار بەکار بهێندرێتەوە ( وێنەکەی داندراوە) بهێنن و بە نرخێکی ڕەمزی بفرۆشرێن بۆ ئەوەی کڕیار ناچار بێ بۆ بازاڕکردن عەلاگەی خۆی بهێنێ. بەمە رێژەی بەکاربردنی عەلاگە یەکجار کەم دەکرێتەوە. بفەرموون سەیری ئەزموونی بەریتانیا بکەن کە یەکەمجار لە وڵاتی وەیڵز پەیڕەو کرا.

دووەم: هەوڵ بدرێ هانی کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی خواردنەوە گازییەکان بدرێ کە شوشە و بوتڵی پلاستیکی لە هاووڵاتیان بکڕنەوە و دووبارە بەکاریان بهێننەوە پاش تواندنەوەیان و دوبارە دروستکردنەوەیان. ئەمەش دەکرێ بە هەماهەنگی بێ لە گەڵ دوکاندارەکان وەکو ئەوەی لە ئەوروپا هەیە کە هەر هاوڵاتیەک خواردنەوەی گازی دەکڕێ دوایی بوتڵەکان لە ماڵەوە هەڵدەگرێ و پاشان دەیباتەوە دوکانەوە و بە بڕە پارەیەکی رەمزی لێی وەردەگیرێتەوە. ئەمە دەکرێ بۆ هەردوو جۆری بوتڵی پلاستیکی و شوشە پەیڕەو بکرێ...

بەڕێزینە:
رەنگە پێتان وابێ کە کوردستان کێشەی زۆر گەورەتری لەوە هەیە و من خەریکی چیم!! لە راستیدا ئەمە بیانوو نیە چونکە ئەو دۆخ و کارەساتەی ئێمە بە دەستی خۆمان بەسەر ژینگەی خۆمانی دەهێنین هی ئەوە نیە کەس لێی بێدەنگ بێ.
لە کۆتاییدا دەمەوێ قسەیەکی سەرۆکی نێردەی یەکێتی ئەوروپا لە هەولێر بخەمە روو کە رۆژێک لە بۆنەیەکدا گوتی: ئێوە ئەو وڵاتەی خۆتان بۆ وا پیس کردووە؟ چاوەڕێ دەکەن کێ بۆتانی پاک بکاتەوە؟ ئەوە وڵاتی کێیە ئێوە وا بێباکانە پیسی دەکەن؟

خوێنەری بەڕێز:
تکایە ئەگەر ژینگەی خۆت و وڵاتەکەتت خۆش دەوێ، عەلاگە کەمتر بەکار بهێننە، بوتڵی پلاستیکی و شووشە فڕێ مەدە و ئەو پۆستەش وەکو پشتگیری شەیر بکە.

هێمن میرانی



Monday, 9 April 2018

حکومەتی خزمان و دۆستان

یەکێک لە هۆکارە دیارەکانی فەشەلی ئیدارە و حوکمڕانی لە کوردستان لە بیست و قسوور ساڵی رابردوو بریتیە لە دامەزراندنی خەڵکانی خاوەن پلە و پۆست لەسەر بنەمای پێگەی باوکیان یان برا و کەسی نزیکیان بە بێ ئەوەی حساب بکرێ کە ئاخۆ باوکی چەند سەرکەوتوو بووە یان کچەکەی یان کوڕەکەی چەند شیاو و لێهاتووە بۆ بەڕێوەبردنی خەڵک. دامودەزگاکانی حکومەت بە تایبەت شوێنە هەستیارەکانی بڕیار و جێبەجێکردن لە سەرەوە بۆ خوارەوە پڕ کراون لە کچ و کوڕی فڵان و فیسار و نەوەکانیشیان وا بۆ جیلی ئایندە رادەهێندرێن و لە جیاتی ئەوەی بڕۆن کۆمپیوتەر و ماتماتیک و تەندروستی و ڕێگاوبان بخوێنن، کچ و کوڕەکانیان دەنێرن سیاسەت بخوێنن وەکو ئامادەکاری...
ئەو فۆرمە لە حکومەتی خزمان و دۆستان کوردستانی هێنایە سەر ساجی عەلی لە رووی دارایی و لە رووی ئیدارە و حوکمڕانیش گەندەڵی کردە کارتی حوکمی ڕۆژانە و خۆدەوڵەمەند کردن. ئەو مۆدێلەی خزمان و دۆستان هیچ میکانیزمێکی لێپرسینەوە و بەدواداچوون و پاداشت و سزای نەهێڵا چونکە زۆرینەی ئەوانەی بەو میتۆدە پۆستیان بە باڵادا دراوە، پاداشت کراون نەک وەکو ئەرک و بەرپرسیاریتی کاریان پێ سپێردرابێ.
ئەگەر ئەو فۆرمەی حوکمڕانی نەگۆڕدرێ، جا هەر کێ بێتە دەسەڵات و بیباتەوە، ئەو قیچۆکەی ماومانیشە لەم دەیەیە لە دەستی دەدەین.
هێمن میرانی - هەولێر
٩ ی نیسانی ٢٠١٨

گەندەڵی لە عێراق: زیاتر لە ٣٠٠ ملیار دۆلار دزراوە

بە گوێرەی راپۆرتەکانی رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی، عێراق ساڵانە بە یەکێک لە گەندەڵترین وڵاتانی دونیا پۆلێن دەکرێ. راپۆرتەکان باس لەوە ...